امروز صبح كه از بقالي محل باقي پولمو پس گرفتم ناخودگاه چشمم كه به سكه 100توماني و جثه نحيفش كه لاي يه اسكناس حجيم 50!توماني پيچيده شده بود، افتاد و بنا به قاعده فلسفي«جزيي نمونه كلي است» پي به اين قانون جاري و ساري در جامعه ايراني بردم كه طبق آن بي ارزش ترين ها حجم بيشتري را اشغال مي كنند و بالتبع گنده ترند و بيشتر به چشم مي آيند!

دوم: ژنرال پتراياس فرمايش فرمو‌ده‌اند كه اجماع متحدان ما بر سر مجازات ها عليه ايران به گونه اي سرعت گرفته و مطلوب است كه مي‌توانم بگويم احمدي نژاد به مثابه يك متحد غرب عمل مي‌كند زيرا اين اجماع نتيجه روش هاي به كا‌ر گرفته شده دولت اوست…حالا شما فرض كنيد همين حرف را همين آقا -مثلن در مورد خاتمي يا موسوي- مي‌زد فكر مي كنيد تيتر فارس و كيهان يا موضوع خبر بيست و سي چه بود؟

سوم: علاالدين بروجردي در مورد پخش فيلم حمله به كوي دانشگاه گفته است كه چون منبع اين فيلم بي‌بي‌سي است چندان قابل اعتماد نيست! اما يادتان نرود كه از نظر همين آقايان، بي بي سي منبع بسيار قابل اعتمادي براي اثبات رگ و ريشه خارجي جنبش سبز و صهيونيست بودن عالم و آدم است.

چهارم:اگر وقت كرديد، فيلم ناين (9) «راب مارشال» كه «پنلوپه كروز» را نامزد بهترين بازيگر زن اسكار امسال كرد را ببينيد و وقتي ديديد كه در پلاني از اين فيلم «دانيل دي لوييس» در نقش «كونتيني» كه مثلن يك كارگردان مشهور است و براي رهايي از بحران روحي خود به كاردينال اعظم رجوع مي كند و كاردينال هم پيشاپيش درخواست مي‌كند كه امضايي و نقش لبي از بازيگر زن فيلم هاي كونتيني داشته باشد و دست آخر كه هديه را مي گيرد ،توصيه مي كند كه فيلمساز بايد در فيلم هايش، زنان ايتاليايي را به پاكدامني وادارد نه هرزه گي، مثل من نگاهي به اطراف بياندازيد و اگر ديديد خانواده اون طرف ها رد نمي‌شود يك فحش ناموسي به كاردينال اعظم بدهيد!

آخر سخن: چهارشنبه سوري دارد مي آيد مراسمي كه قديم ها «ديدني» بود و الان به مدد نارنجك و ديناميت «شنيدني» شده است حالا به اين ملغمه جو حاكم بر چهار شنبه سوري امسال را هم بيفزايد كه هم ديدني و هم شنيدني و هم سياسي شده است! و بعد كه خنده‌تان گرفت از به هم پيچيدگي و شير تو شير شدن هم چيز در اين مملكت دعا كنيد كه اين ملت و اين حكومت هر دو سر عقل بيايند.

راننده سمند هم در حالي كه روش به جلو بود، بدون اينكه برگردد يا بايستد، دستهاشو برد بالا كه در علم «بادي لنگوييچ» ترجمه اش ميشه:«ببخشيد!» و راننده پرايدي هم راه خودش را رفت و همه چي به خير تموم شد. صحنه اي كه براي شما توصيفش كردم شايد كمتر از 10ثانيه اتفاق افتاد اما براي من به عنوان يك ناظر خارجي، باحركتي آهسته و امكان مشاهده جزيي ترين رويدادها و واكنش ها همراه بود و مهم‌ترين چيز قابل بيان براي شما در اين صحنه هم، آن بود كه وقتي راننده پرايد با سبقت ناگهاني و خطرناك سمند روبرو شد به خوبي و وضوح مي ديدم كه چطور چهره راننده پرايد مثل يك تكه اسفنج، با محوريت لبها و همراهي ابروهاي سگرمه به داخل، جمع مي شد و چطور خطوط و كج و ماوج پيشاني مثل آبرفت يك كوه جوان و شيب دار، سرازير مي شد به سمت نقطه كانوني ابروها و چشمهايي كه ورقلمبيده مي شدند و دهاني كه آماده مي‌‌شد تا ركيك‌ ترين حرف ها را نثار راننده متخلف كند كه با ديدن دستهاي بالا رفته راننده سمند، درست مثل دقايق حساس فيلم هاي هيجاني به سبك هيچكاك يا سرنوشت ثانيه شمار دريچه «سريال لاست» تمام عقربه ها ايستاد و همه چيزبه حالت اول برگشت و انگار نه انگار كه اتفاقي افتاده باشد.

اتفاقي شبيه به اين را چند شب قبل هم ديده بودم با اين تفاوت كه درآن صحنه، راننده خاطي عذر خواهي نكرد و راننده ديگر هم چند كلمه آب كشيده را چنان بلند فرياد زد كه راننده خاطي مجبور شد پايين بيايد و زد و خورد و فهرست كردن شجره خانوادگي و حواله نقدي اسافل اعضا به شكل ضربدري به يكديگرو ترافيك سنگين و غوغاي وصف ناشدني‌ئي به پا شد كه اگر شهروند ام القراي جهان اسلام باشيد نبايد چندان با آن بيگانه باشيد.
الان كه دارم اين دو حادثه را با هم مقايسه مي كنم و عذرخواهي ساده راننده سمند -در حد بالابردن دستي كه ترجمه معناي آن هم بر عهده راننده پرايد بود – را تجسم مي كنم؛ مي بينم كه اگر قانون «جايز الخطا بودن آدمي» را براي بار اول بپذيريم (سبقت نابه جا) و از فرصت عذرخواهي كه بعد از هر خطايي فراهم است استفاده كنيم در همان چند ثانيه، فرصت شكل گيري ابروها و لب و لوچه و چه بدوبيراه ها و فحاشي ها و راه بندان هايي را مي شود گرفت. بله! چند صدم ثانيه بعد از هر خطايي -بسته به حجم و اندازه آن خطا- وقت وجود دارد كه دستي به نشانه عذرخواهي يا نگاهي به معناي ندامت، دوخته شود تا خيلي از اتفاقات نيفتد و حالا تصور كنيد اگر اين قاعده در چارچوب ساختاري با گستره و نفوذ زياد مثل حاكميت يك كشور روي دهد و ارباب قدرت هر از چند گاهي ولو با بلند كردن دستي و كوتاه كردن گردني -كه قلدرانه كشيده شده است- ترجمه عذرخواهي از ارتكاب كار اشتباه خود را بر عهده ملت بگذارند، از شكل گيري چه حجمي ازهزينه‌ها و مصيبت‌ها‌ي غير‌قابل جبران، جلوگيري كرده‌اند.

علي اي حال… اينها همه را مي‌نويسي و يكهو برق مي‌رود و مجبور مي‌شوي همه را از نو شروع كني اما اين پرسش در ذهن ات مي‌ماند كه واقعن احساس دروني قدرت فائقه‌اي كه تحمل ديدن سه خط را ندارد و هفت خوان رستم را پيش پاي يك نويسنده پيزوري مي‌گذارد اما هر روز يك شبكه جديد به شبكه هاي رسانه اي‌اش مي افزايد، چگونه احساسي است؟ يا حكومتي كه طاقت ديدن يك نوار سبز را بر دست يك نوجوان ندارد، ماتحت مي‌دراند و دوستاقخانه به جمعيت متراكم، پر مي‌كند و در مقابل مجال يك تجمع چند نفره را به منتقد خود نمي‌دهد، در درون خود به چيزي افتخار مي‌كند به قدرت تحريف يا هيمنه تهديد؟ به خروج از قلوب مردم يا ارسال كرم و لاك پشت به فضا؟ به ميل فزاينده هر روزه توده به كاسه گدايي يا حاتم بخشي به جزاير وينسنت و كومور؟

ديشب داشتم فيلم «والكيري» را مي‌ديدم -كه متاسفانه به دليل به هم خوردن تنظيمات ناشي از استفاده از فيلتر شكن امكان لينك دادن بدان را هم ندارم- والكيري كه بر اساس ماجرايي واقعي ساخته شده اشاره به عملياتي است براي سرنگوني هيتلر كه قرار بود با ترور او شروع و با كودتايي ادامه پيدا كند كه عقيم ماند و كلنل «اشتفنبرگ» عامل اصلي اين ماجرا، كه خود مجروح جنگي بود – و ساليان متمادي براي وطنش جنگيده بود- در پايان ماجرا ناكام مي‌ماند و تيرباران مي شود و فيلم با اين جمله ساده اما پرمعنا خاتمه مي‌يابد كه: «نه ماه بعد از تيرباران اشتفن برگ -در آستانه فتح برلين توسط متفقين- هيتلر در پناهگاه مخفي‌اش خودكشي كرد».

در فيلم «هيتلر، ظهور شر» كه آن هم به موضوع به قدرت رسيدن هيتلر مي‌پردازد، بيننده شاهد تقلاي روشنفكران و روزنامه‌نگاراني است كه تلاش مي‌كنند توده مردم را از خطرات به قدرت رسيدن ديكتاتوري آگاه كنند كه در لباس سوسياليسم و ناسيوناليسم خواسته‌هاي غير انساني خود را پيش مي‌برد اما پرونده هر يك از اين نخبگان با دستگيري و اعدام مختومه مي‌شود و حالا كه فيلم «والكيري» را مي‌بينم به خوبي درك مي‌كنم كه چگونه ديكتاتوري سرسخت مي‌تواند، شيوه اعتراض منتقدين را از فاز مدني و فرهنگي به فاز نظامي و تروريستي بكشاندو از همه مهم‌تر، سرنوشت محتوم ديكتاتوري چكمه پوش و متكي به غل و زنجير و حبس و شمشير است كه حتي اگر از منتقد نويسنده و نظامي معترض و كودتاچي هم به ضرب دگنك و سرنيزه وارهد؛ در نهايت در برابر اين قانون منطقي كه القسر لايدوم (پديده غير منطقي دوام نمي يابد) سر تعظيم فرود مي‌آورد و در پناهگاه نمور خويش شقيقه خود را هدف مي‌گيرد حال انكه اندك زماني پيش از اين، افرادي را به گلوله مجازات مي‌بست كه دقيقن همين قصد را در سر داشتند! و كسي چه مي‌داند شايد اگر ديكتاتورها مي‌توانستند عاقبت ماجرا را عيني و مجسم بيبنند شايد همان دو ستون انتقاد نويسندگاني از جنس همان نويسندگاني كه در فيلم «هيتلر، ظهور شر» ديده‌ايم كار را نه تنها به اين خودزني خفت‌بار در پناهگاه نمور نمي‌كشانيدند كه حتي به كلنل «اشتفن‌برگ»‌ها هم نيازي نبود كه نجات جامعه را در حذف و ترور «فروهر» ببينند.

نتيجه كلي‌تري هم كه مي‌توان گرفت اين است كه امپراتوري دروغ و فريب و سركوب در هر مقطع زماني كه باشد ديري نمي‌پايد و اين هيمنه يا با هشياري مردمان يك جامعه اصلن مجال بروز نمي‌يابد يا اگر مجالي يابد به دست خود مردم اصلاح مي‌شود و يا در نهايت، نه مردم را جسارت كاري است و نه نخبگان را توانايي اقدامي كه دراين صورت، خود ديكتاتور دست به ماشه مي‌برد كه هركس نداند او مي‌داند كه نظام جهان با امور غير طبيعي ناسازگار است!

آري من يك شهروند عادي هستم كه نهايت وجه انساني خودم را نه در بيانيه سياسي و نه حتي تظاهرات خياباني و نظاير آن كه در همين چند كلمه شقشقيه اي كه در اين وبلاگ مي نوشتم، بروز مي دادم و حاصل ان شد كه در اين وبلاگ نه دعوت به آشوب شد و نه دعوت به اعتراض كه سخني اگر مي رفت از فلان فيلم بود يا بررسي بعد جامعه شناختي يا روانشناسي فلان پديده اما دريغ كه به قول «حاجي واشنگتن» قرار است همچنان :«مردم در حسرت نان باشند و مليجك در گلدان نقره بشاشد »، چنانكه فارس و كيهان و شش كانال تلويزيوني و پرس تي وي و العالم و هزار بوق گنده ديگر مختارند از هرچه مي خواهند، بنوسند و بگويند و بر پرده ببرند اما يك شهروند عادي را مجال آن نيست كه دو خط از درد دروني خود و جامعه اش بنويسد و وبلاگش لاجرم فيلتر مي شود كه مبادا مسلمان آداب داني اينها را بخواند و در روز جزا به اين گناه نابخشودني، از اسافل اعضاي حور العين يا تهيگاه وسوسه انگيز و زاهد كش غلمان، محروم بماند .

من امروز سينه ام پر از درد است نه بواسطه آنكه وبلاگم فيلتر شده يا از آن باب كه در جواب ايميل اعتراضي من به فيلتر اين وبلاگ، مرا احمق فرض مي كنند و مي نويسند :«مشخصات و مدارك هويت خود را بفرستيد تا رسيدگي كنيم» كه از اين مي نالم كه احساسم اكنون احساس آن فرزندي است كه نمي داند از دايم الخمري مدام پدر خود شكايت به كجا برد، خاصه آنكه قاضي فاسد؛ نيز اين پدر را همچنان لايق حضانت و ولايت بر او مي داند.

اي كاش مي توانستم روزي به چهره آن بيچاره ا ي كه لابد دم ودستكي داده اند به او كه وبلاگ ها را رصد كن و تيغ خذف بر آنها و كلماتشان بكشد خيره شوم و به چشمان اندك بين و له  له ئي كه مي زند براي كشف يك آلت فساد ديگر دقيق شوم به آنكه فكر مي كند مي‌تواند با قاشق از آب دريا بكاهد و با حذف اين وآن، براي امردهاي تر و تازه بهشت دلالي محبت كند.

 اي كاش مي شد حتي به بزرگ تر اين آدم مفلوك نگاهي انداخت و به او فهماند كه توفيق اين بو كشيدن هاي بي ثمر دقيقن معادل همان محنت و حرماني است كه وقت دامنگير يك انسان شود به طرفه العيني او را به يك تفاله تيپا خورده در منظومه بي نهايت حيات مبدل مي كند.

نگراني امروز من و ما اين نيست كه از هراس قلم شدن قلم خود به صراف دست كشيدن بيفتيم كه پريشان احوالي حكومتي است كه كرم و لاك پشت به فضا مي فرستد ومدعي است كه دنبه مشروعيتش آنقدر پروار شده كه كه اگرچه يك طرف ام القرايش به دگنگ و چماق خلق را هي هي و هي هاي مي كند اما از چند طرف ديگرش خلق الله به مباركباد هيمنه ترسناكش مي روند و اينهمه در حالي اتفاق مي افتد كه چهار سطر از يك وبلاگ در كشوري كه ضريب نفوذ اينترنتش بيشتر به كار دلقك ها و اهل مطايبه مي آيد چنان هراسي را در بزرگ و كوچك همين دستگاه عريض و طويل و مهرورز مي اندازد كه به مرام اصطبل و قورخانه به فكر يراق و افسار مي افتند تا مبادا خلقي اين كلمات بشنوند و تشت رسوايي شان را از بام قدسيتي كه ساخته اند بياندازند.

     ديو هستيم يا ديو مي شويم؟

پرسشي كه مي خواهم دراينجا مطرح كنم، نه سخني در تحليل وضعيت كنوني و نه عقيده اي در باب ديني است كه اين روزها به مرند بودن انسان ها حريص‌تر است تا مومن بودن آنان، بلكه سخن امروز من، پاسخ به  اين پرسش است كه آيا انسان بالذاته به خون و خشونت گرايش دارد و به قول مولانا :«آدمي خوارند اغلب مردمان» يا آنكه مي‌توان با نگرشي جامعه شناختي، دريافت؛ كه چگونه افرادي كه در فرديت خود آرام، خداترس و ديندارند وقتي در نقش يا فرايند اجتماعي خاصي ظاهر مي شوند به يكباره ظاهري چنين مهيب مي يابند؟

در جامعه‌شناسي و درمقام تبيين يكي از مبناهاي اصلي دو وجهي شدن انسان‌ها، اصطلاحي وجود دارد با عنوان «اطاعت از مراجع قدرت»(obedience) اما جا، براي طرح اين پرسش وجود دارد كه اگر اطاعت از مراجع قدرت؛ گاهي «آفت اجتماعي» نلقي مي شود، پس چگونه است كه اين اصل، جزيي از نظم اجتماعي و مقوم جامعه و دولت نيز محسوب مي شود؟

«آرنت» عنوان گزارش خود درمورد دادگاهي آيشمن را «گزارشي از پيش پا افتادگي خشونت»انتخاب كرد تا ثابت كند كه جنايتكاران مخوفي چون جنايتكاران نازي، آدم هايي كاملا عادي بودند به جز آنكه در فرايند «محو فرديت»،«غفلت جمعي»و«اطاعت محض از مراجع قدرت» به موجوداتي هولناك تبديل شده بودند.(پيرزن و دو كودك خردسال به سوي اتاق گاز در آشوويتس درحركت‌اند).

ترديدي نيست كه كه انضباط اجتماعي در يك جامعه مدرن مستلزم پايبندي شهروندان به ميثاق هاي اجتماعي و البته برنامه ريز‌ي‌هايي است كه -طي فرايندي دموكراتيك- بر عهده‌ي مراجع قدرت گذاشته شده است و بر همين اسا‌س نيز تا جايي كه خواست مراجع قدرت، برخلاف قراردادهاي اجتماعي و توافق هاي قانوني ميان ملت و حاكميت نباشد، كاملن لازم الاتباع است اما مشكل زماني است كه حاكميت بي‌اعتنا به ميثاق‌هاي اجتماعي يا حقوق بديهي شهروندان، اطاعتي محض و عملي بي چون و چرا را از آنان مي خواهد و اين وضعيت آن گاه شدت مي‌گيرد كه در راس اين قدرت غيرمسوول؛ تركيبي از باور‌هاي مذهبي يا ايدئولوژيك در قالب «رهبري فرهمند»(charismati) نيز بوجود آيد.

درچنين شرايطي شهروندان به چند دسته تقسيم مي‌شوند: از يك سو گروهي با درك مسووليت اجتماعي و البته انساني با اين روند ناميمون، مقابله و با نافرماني مدني از يك سو و پرهيز از خشونت، تلاش مي‌كنند تا حاكميت را متوجه مسووليت هاي خود كنند و از سوي ديگر، گروهي دريك «غفلت جمعي» (pluralistic ignorance)و با وجود آنكه متوجه انحراف حاكميت از روش هاي قانوني و متعارف شده‌اند، ترجيح مي دهند؛ بار مسووليت را از دوش خود بردارند، زيرا به زعم آنان؛ ديگراني هستند كه اين مشكل را حل كنند و بهتر است، نشست تا ديد كه عاقبت كار، چه مي شود؟(Diffusion of responsibility)

اينكه انسان بشيند تا ببيند براي حل فلان معضل، چه كسي پيشقدم مي شود البته امري نيست كه تنها در جامعه شناسي مدرن به عنوان يك آسيب اجتماعي شناخته شود بلكه اين مساله در تعاليم اسلامي با عنوان «سنت تواكل» و به عبارت بهتر«فرار از مسووليت واحاله كردن كار به ديگران» امري مذموم شناخته شده است و اينكه اين آفت را جزيي از آسيب هاي اجتماعي – و نه فردي- مي دانيم از آن روست كه تجربه نشان داده است كه انسان ها در«فرديت» خود، خوي و منش انساني و مسووليت شناسانه‌‌تري دارند تا در حالت «شخصيت جمعي»، به عبارت ديگر؛ اگرشما در بياباني -كه در روز تنها يك نفر از آن عبور مي‌كند- گرفتار شويد، به هنگام عبور آن يك نفر از كنار خود 90درصد شانس نجات داريد، اما اگر آن مشكل در خيابان پرترددي-مثل وليعصر تهران- براي شما رخ دهد، امكان نجات شما به كمتر از 40درصد تقليل مي‌يابد.

         از هراس از رويارويي تا تن دادن به غفلت جمعي

به تدريج و پس از آنكه بخش عظيمي از مردم در قبال هنجار شكني هاي حاكميت يا بخشي از جامعه، سكوت مي كنند حالت جديدي به نام همرنگي(conformity) به وجود مي آيد. در اين حالت جديد، ديگر افراد؛ نه تنها در دل، اصلاح جامعه توسط ديگران را به انتظار نمي نشينند كه به تدريج، خود را پذيرنده آن وضعيت ناهنجاري مي‌بينند كه پيش از اين و در حالت عادي، منتقد آن بودند(سالومون اچ Solomon Aschطي تحقيقي ثابت كرد كه چگونه در آزمايشي با 16 داوطلب كه 14 تن از آنها همدست آزمايشگر بودند دو داوطلب واقعي، در تمامي موارد؛ همان پاسخ هاي اشتباهي را به پرسش ها مي دادند كه 12 تن ديگر آن را به عمد، بيان مي كردند).

پلان ديگري از فيلم «غلاف تمام فلزي» ساخته‌‌ي «استنلي كوبريك» دراين باره قابل توجه است . پلاني كه افسر ارشد از نظامي -كه آرم صلح را بر كلاه خود دارد- مي پرسد:«تو داري مي ري آدم بكشي، اين علامت چيه؟» و او نيز پاسخ مي‌دهد كه ازهواداران مكتب يانگ است و معتقد به دوگانگي هايي كه در آدمي، گاه به راحتي در كنارهم، مي‌نشينند

        تناقض‌هاي مضحك آدمي درفرايند«غفلت فردي واطاعت ازمراجع قدرت»

يادم مي‌آيد كه در دوران نوجواني، فيلمي را مي‌ديدم كه اگرچه نام آن را فراموش كرده‌ام اما پلان تاثيرگذاري از آن، هرگزاز خاطرم محو نمي شود:« فردي را به جوخه اعدام مي‌بردند و از آن جايي كه معمول بود، شماره‌ي ‌ زنداني را بر پيراهنش بدوزند، سرجوخه جلو رفت و تلاش كرد كه پارچه‌اي را كه شماره بر آن، درج شده بود را بر پيراهن قرباني ،سنجاق كند اما -به شكل غبر عمدي- سنجاق را به تن زنداني فرو كرد. يك تكان ناگهاني زنداني كافي بود كه سرجوخه متوجه كارخود شود، اين بود كه آرام؛ سرش را جلو برد و در حاليكه با چشمان شرمسارش به نوار سياه بسته شده بر چشمان متهم خيره شده بود، به او گفت: معذرت مي‌خواهم!…چند لحظه بعد، سرجوخه البته فرمان آتش داد تا طبق دستور گلوله هاي سربي بر قلب زنداني بنشينند؟». طنز تلخي است…نه؟ اما واقعن چگونه فردي كه از فرورفتن يك سوزن به اندام زنداني احساس شرمساري مي‌كند، لحظاتي بعد بي هيچ دغدغه‌اي فرمان آتش مي‌دهد تا اين بار بدون عذرخواهي گلوله سربي – مطابق دستور- برتن اعدامي بنشيند؟!(پلان ديگري از فيلم «غلاف تمام فلزي» ساخته‌‌ي «استنلي كوبريك» دراين باره قابل توجه است . پلاني كه افسر ارشد از نظامي -كه آرم صلح را بر كلاه خود دارد- مي پرسد:«تو داري مي ري آدم بكشي، اين علامت چيه؟» و او نيز پاسخ مي‌دهد كه ازهواداران مكتب يانگ است و معتقد به دوگانگي هايي كه در آدمي، گاه به راحتي در كنارهم، مي‌نشينند!).

در جامعه‌اي كه در سايه جوي استبدادي، رهبري كاريزماتيك و فرايندي هنجار شكنانه، توده‌هاي مردم، مجبور به همرنگي و انفعال مي‌شوند دسته ديگري هم هستند كه به دليل سركوب فرديت، شخصيت اجتماعي كاملا متفاوتي را به خود مي گيرند زيرا رويه‌ي ديگر جامعه اي كه در آن، حاكميت بي‌اعتنا به ميثاق هاي قانوني و اجتماعي، شهروندان را واداربه تغافل يا همرنگي و سركوب فرديت مي كند؛ عنصر «اطاعت از مراجع قدرت»(obedience) با عمق و شدت بيشتري مجال بروز مي يابد.

          آدم هاي آرام، ماموران مسووليت شناس و جنايت‌هاي هولناك!

مي گويند هيتلر، نقاش بوده است و علاقمند به «واگنر» و اين يعني طبع ظريف هنري داشته است، از آن سو بسياري از كساني كه متصدي كشتارگاه‌هاي مخوفي چون «آشويتس» يا «داخائو» بوده‌اند نيز شهرونداني عادي بوده اند اما چگونه از آشوويتس و داخائو، صدها هزار جسد و افرادي چون «دكتر مينگل» بيرون مي‌آيند؟

هانا آرنت، فيلسوف شهير آلماني به عنوان يكي از كساني كه خود، ناظر محاكمه «آدولف آيشمن» از جنايتكاران جنگي نازي، بوده است؛ در توصيف او مي گويد :«آيشمن يك آدم بوروكراتيك و كاملا آرام بود ». مشاهده «فرديت» جنايتكاران جنگي  كه -در حالت جدايي از سيستم – انسان‌هايي آرام و گاه مهربان به نظر مي رسيدند به حدي شگفت‌آور و غير‌منتظره بود كه «آرنت» عنوان گزارش خود درمورد دادگاهي آيشمن را «گزارشي از پيش پا افتادگي خشونت»انتخاب كرد تا ثابت كند كه جنايتكاران مخوفي چون جنايتكاران نازي، آدم هايي كاملا عادي بودند به جز آنكه در فرايند «محو فرديت»،«غفلت جمعي» و«اطاعت محض از مراجع قدرت» به موجوداتي هولناك تبديل شده بودند.نمونه ديگر، مصاحبه مشهور «مايك والاس» خبرنگار وقت شبكه CBS با  يكي ازنظاميان آمريكايي قتل عام فجيع دهكده‌ي «ماي لاي» در جنگ ويتنام است :

- در آن روز چند نفر را كُشتيد؟    - تقريبن 370نفر     -زن و بچه هم در ميان آنها بود؟    -بله و نوزادان شيرخواري كه مادرها آنان را در بغل مي فشردند.    -شما متاهليد؟       -بله و يك دخترو پسر دارم.     -چرااين كا ر را كرديد؟     -(با تعجب)چرااين كار را كردم؟خب معلومه! به من« دستور» داده شده بود!

انسان هاي عادي هم وقتي درچرخه‌اي قرار مي گيرند كه در آن تمامي افعال با مكانيسم اطاعت از مراجع قدرت و با توجيهات ايدئولوژيك و يا سيستماتيكي چون «عمل به تكليف» يا « وظيفه انقلابي»، «حفظ منافع ملي» و گاه حتي«پاسداري از آزادي» همراه مي‌شود به راحتي مي‌تواند باعث شود كه بي‌آزارترين انسان ها تبديل به شرورترين موجودات روي زمين شوند (اجساد زنان و كودكان فاجعه ماي لاي)

نمونه‌هاي بالا، كافي است كه نشان دهد؛ انسان هاي عادي هم -كه اتفاقن ممكن است، مهربان، تحصيلكرده، دين دار و حتي هنرمند و نازك طبع هم باشند- وقتي درچرخه‌اي قرار مي گيرند كه در آن تمامي افعال با مكانيسم اطاعت از مراجع قدرت و با توجيهات ايدئولوژيك و يا سيستماتيكي چون «عمل به تكليف» يا « وظيفه انقلابي»، «حفظ منافع ملي» و گاه حتي«پاسداري از آزادي» همراه مي‌شود به راحتي مي‌تواند باعث شود كه بي‌آزارترين انسان ها تبديل به شرورترين موجودات روي زمين شوند و براين اساس نمي‌توان به حكم طبع دين‌مدار يا انساني و آرام يك انسان در حالت « فردي» -لزومن- حكم به تداوم اين خصلت ها در رويكرد جمعي و سيستماتيك او داد.

        عضو يا عامل سيستم خودكامه چگونه اقدامات خود را توجيه عقلاني يا اخلاقي مي‌كند؟

براساس مطالعات استنلي ميگرام  تعدادي زن و مرد معمولي از طريق يك آگهي، دعوت به همكاري مي‌شوند تا درازاي دريافت روزانه 4 دلاردريك آزمايش مربوط به حافظه شركت كنند. در آزمايش مذكور، قرار مي‌شود كه داوطلبين چند واژه را براي افرادي كه پشت ديوار نشسته‌اند، بخوانند و در ازاي هر واژه‌ي فراموش شده با فشار دگمه اي شوك الكتريكي را به او وارد كنند و ولتاژ اين شوك برقي را در سوال‌هاي بعدي به تدريج بالا و بالاتر ببرند(بيش از 15 ولت). افرادي كه پشت ديوار نشسته و به اصطلاح مورد آزمون داوطلبين، قرار گرفته‌اند البته همدستان «دكتر ميلگرام» هستند و به تناسب ولتاژي كه در حقيقت به آنها وصل نيست اما آنها از ميزان آن اطلاع دارند، از خود صداهاي گوشخراشي در مي‌آورند اما نتيجه آزمايش بسيار در خور تامل است زيرا 65 درصد آزمايش شوندگان نشان مي‌دهند؛ ماداميكه صداي ضجه يكي از افراد پشت ديوار، باعث دست كشيدن يكي از داوطلبين از اين آزمايش غير انساني نشده است، همه‌ي داوطلبين با خيال راحت ولتاژ برق را حتي تا 300درجه افزايش مي دهند! اما سوال اينجاست كه چرا همان افراد عادي و معمولي وقتي در يك جمع فرمانبردار و همصدا قرار مي گيرند و همراهي ديگر اعضاي گروه را مي بينند، اينچنين بي رحمانه، حاضر به بالابردن ولتاژ برق مي شوند؟

ماجرا از اين قرار است كه حضور يك فرد در يك جمع يا سيستم در فرايند «محو فرديت» و استحاله آن با «غفلت جمعي» همراه با« اطاعت از مراجع قدرت»، همزمان است با مشاهده «پرستيژ سازماني» و »ساختاري منسجم و متشكل» كه به لحاظ «رواني» هرگونه ترديد در مشروعيت يا اشتباه احتمالي ساختار را -در ذهن فرد- از بين مي برد و در چنين شرايطي است كه فرد، حتي به فرض طرح اين پرسش كه چرا در حال سركوب مردم و يا قتل عام آنان هستيم ؟ بلافاصله اين‌گونه توجيه مي كند كه:« اگر كارمان اشكالي داشت، حتمن اين سازمان عريض و طويل و اين ساختار مقتدر و بهر همند ازامكانات مالي و علمي، آن را به ما گوشزد مي كرد…اگر فلان اقدام كه به تبعيد، حبس و يا اعدام افراد منجر شده است نامشروع بود، حتمن يك گوشه از اين نهاد مذهبي و مبتني بر اخلاق يا فقاهت يا علم و دانش مانع بروز آن مي‌شد و ما را از آن منع مي‌كرد و يا اصلن مگر ممكن است كه من به عنوان جزء كوچك اين ساختار،  متوجه غير اخلاقي بودن فلان اقدام بشوم اما سيستمي با اين حجم از توانايي‌هاي مادي و معنوي متوجه نشود؟! و اصلن من كي هستم كه فكر مي كنم، چيزي بيشتر ازمغز‌ متفكرهاي سيستم مي فهمم؟ يا اخلاق‌مدارتر و دين‌فهم ‌تراززُ‌عماي اخلاقي و ديني آن هستم؟». 

 بنابراين در چنين شرايطي است كه فرد، نه تنها خود را ملامت نمي‌كند كه تلاش دارد تا دراين ساختار قدر و منزلت خود را از طريق ابراز وفاداري بيشتر نشان دهد. در قرآن موارد متعددي وجود دارد كه در آن، از زبان كارگزاران جامعه‌ي فاسد كه مردم را به بردگي واداشته يا مرتكب فجايعي در حق بيگناهان شده‌اند -آمده است:« ما پدران خود را بر كيشي يافته و بر همان راه و روش زندگي مي كنيم» (زخرف 23 و 24- بقره 170 و مائده 104) «ما از بزرگان خودمان اطاعت مي كنيم»(احزاب67)(اصلobedience)، «ما به دستورخدا عمل مي‌كنيم و اين دستور الاهي از گذشتگان، دست به دست و سينه به سينه به دست ما رسيده است»(اعراف27)پاسخ خداوند اما به اين توجيه  بسيار روشن است: «اگر چيزي به عقل پدران آنها نرسد و پدران شان از روي جهالت كارهايي بكنند وآن را به خدا نسبت دهند، بازهم كوركورانه اطاعت كنند».(بقره 170و مائده 104)(اصلpluralistic ignorance).

 در سوره اعراف آيه ي 28 نيز با زير سوال بردن غفلت جمعي و مبناي قضاوت قراردادن ساختار منسجم سيستم به عنوان توجيه عمل غير اخلاقي آمده است:«آنها بايد خودشان به رفتارهاي خويش بنگرند و آن گاه كه مي بينند رفتارشان -به لحاظ منطقي- زشت است، بدانند كه خدا نيز هرگز به چنين كارهاي زشتي فرمان نمي دهد-بلكه- خداوند به دادگري فرمان مي دهد».

اين عكس را كه مي‌بيني انگاري كه چيزي در ناخودآگاه ذهن‌ات بيدار مي شود، چيزي از جنس مكاشفه در معمايي  كه براي تو، همه‌ي آن جلوه هاي تصنعي و بزك دوزك شده مفاهيمي چون ثروت و وقدرت و شكوه را به شكل ناگهاني كنار مي زند و در وراي آن صحنه‌هايي كه مي‌تواند مايه‌ي تبخترارباب قدرت شود، تصوير تكان دهنده و گاه، مشمئز‌كننده از امپراتوري دروغ و اجبار را نمايان مي‌كند.

به كادر بسته‌ي عكس، دقت كنيد و به آن دستهايي كه بالا رفته اند تا نشان دهنده‌ي استيلاي قدرت فاشيسم بر اروپاي آن روز باشند و در عين حال نشان دهند كه مردم كوچه و بازار چطور «خودجوش» به پيشوا اداي احترام مي كنند! با اين وجود، عكس، شاهد صادقي بر اين حقيقت است كه براي مضحكه كردن چيزهاي پوشالي و مبتني بر توهم يا زير سوال بردن استيلاي قدرتي كه حتي احساسات مردم را به انحصار ايدئولوژيك خود در آورده است، گاهي «قطره اشكي» براي بيان ناگفته هاي بيانيه هاي پرطمطراق و فيگورهاي سياسي و تشكيلاتي، كفايت مي كند. قطره اشكي كه حتي سانسور دستمال لرزان و چروك خورده پيرزن بر رد خيس آن هم، نمي تواند اين حقيقت را انكار كند كه استبداد و فاشيسم با آن همه ادعاي دهان پركن، آدمي را به آنجا  مي رساند كه بديهي ترين حق انساني كه بر اساس آن، انسان مي تواند تنها براي آنچه دوست دارد، ابراز احساسات كند، هم؛ ازاو دريغ مي شود، بنابر‌اين چندان عجيب نيست كه تاريخ در تجربه هاي شوم  پيشين خود از شوروي گرفته تا كامبوج و ازآلمان هيتلري گرفته تا عراق، مملوء از چهره هاي خسته و هراساني است كه براي قدرت، دست تكان مي‌ دهند و به ستايش پوشالي‌ا‌ش مي نشينند اما با دست ديگرشان، سرشك گرم و رسواگري را از گونه مي زدايند كه لبخندي سرد بر آن همه احساسات دروغين دارد.

پانوشت:

1-اگر دلتان لك زده است براي ديدن يك فيلم خوب فيلم Hitler: The Rise of Evilرا پيشنهاد مي كنم كه در واقع سريالي است تلويزيوني در مورد چگونگي قدرت يافتن هيتلر يا به قول كارگردان:« ظهورشر» در آلمان، اما درواقع، نگاهي است روانشناختي به ديكتاتوري كه براي ارضاي حس حيواني واثبات عقايد باطل خود هيچ حد و مرزي را نمي شناخت چه آن زمان كه خواهر زاده خود ر‌ا برده جنسي خود كرد و چه آن زمان كه براي اقناع مردم و «فون هايك» صدراعظم آلمان، بوندستاگ(مجلس آلمان) را به آتش كشيد و مسووليت آن را متوجه اغتشاش گران و يهوديان كرد. اگر خواستيد فيلم را ببينيد سعي كنيد، لختي به تيتراژ آغازين آن - كه نقل قولي است از ادموند بروك- فكر كنيد: «شيطان، آن زمان؛ شر را آغاز مي‌كند كه آدميان، بي تفاوتي را آغاز كنند».

2- نمونه‌ي ديگر در مورد اينگونه احساسات دروغين را مي‌توانيد در كتاب آكواريوم هاي پيونگ يانگ نوشته چول هوانگ كانگ -فراري كره شمالي- بخوانيد كه توضيح مي‌دهد؛ مادرگريان بر نعش يك ناراضي كره‌اي كه حسرت پسرش را مي‌خورد و به او مي‌گفت:«پسرم رفتي و خلاص شدي» وقتي از حضور ماموران امنيتي آگاه شد، چگونه مويه مي كرد كه:« پسرم مردي و نماندي تا از رهبري داهيانه‌ي كيم ايل سونگ بهرمند شوي!».

 الغرض يك بار كه حسابي از اينكه هر پزشكي، مساله را به اعصاب ربط مي‌دهد كلافه شده بودم؛ ترجيح دادم براي رفع هميشگي برخي دردها به يك روانپزشك مراجعه كنم و حضرت ايشان نيز پس از كلي تست و روانكاوي يه اين عبارت كوتاه بسنده كرد كه:«آقا جان…خوشبين باش، همه چيز حل مي‌شود»! اين دو كلمه البته براي من چند چوقي آب خورد اما عاملي كه باعث شد من امروز از «خوش بيني» صحبت كنم؛ آن است كه اين خوش بيني هم – برخلاف تصور- گاهي اوقات كُميت‌اش مي لنگد و اينطور نيست كه هميشه نقش مثبتي در زندگي آدميان داشته باشد.

با وجود گذشت يك سال و اندي از بحران مالي در آمريكا و اروپا كه اكنون ديگر حالتي جهاني پيدا كرده است هنوزهم يكي از مسايل مورد توجه رسانه ها، «بحران مالي » است. بروز بحران مالي در جهان اين فرصت را داده است كه افراد مختلف هريك از منظري به واكاوي آن بپردازند مثلا برخي مسلمانان به روال معموال خودشان، معتقدند كه بحران اقتصادي كنوني آمريكا« مجازات الهي» است و بدين ترتيب تحليل ديني از اين مساله را بيان كرده اند. پيش فرض اينگونه تحليل البته آياتي از قرآن است كه به صراحت بر اين مساله تاكيد دارد كه فقر و مشكلات اقتصادي زمينه‌اي است كه خداوند آن را ايجاد مي كند تا بدينوسيله به امتحان بندگان خويش بپردازد يا آنكه «دل‌هاي آنان را خاشع گرداند»:

«وَ اَمّا اِذا مَاابْتَلاهُ فَقَدَرَ عَلَيْهِ رِزَقَهُ فَيَقُولُ رَبّى اَهانَنِ»(فجر/16.)

«…و چون (خداوند)براى آزمودن، او را تنگ روزى و فقير کرد، گويد خدا مرا خوار گردانيد».

و يا در جايي ديگر خداوند مى فرمايد:

«فَاَمّا الاِْنْسانُ اِذا مَا ابْتَلاهُ رَبُّهُ فَاَکْرَمَهُ وَنَعَّمهُ فَيَقُولُ رَبّى اَکْرَمَنِ»(فجر/15.)

«…و اما انسان، چون خدا او را به رنج و غمى گرفتار سازد، سپس به کرم خود او را نعمتى جهت آزمايش و امتحان بخشد، گويد؛ خدا مرا عزيز و گرامى داشته است».

بحران مالي جهان هنوز هم جزو مهمترين مسايل روز رسانه ها است

اينكه رويكرد مردم به دين شائبه هايي اقتصادي داشته باشد البته نظريه جديدي نيست چندانكه« آندره ژيد» در كتاب «بازگشت از شوروي» به صراحت مي گويد:« وقتي متوجه شدم شهروندان كشور شوراها تمايل فراواني به تشكيل كليساهاي زيرزميني ومخفي دارند دريافتم كه اين كشور از فقر اقتصادي شديدي رنج مي برد» و يا همين امروز و با مقايسه نرخ افزايش تورم با افزايش رويكردهاي به ظاهر مذهبي مردم كه در قالب دعا نويسي و كرامت تراشي و نظاير آن جلوه مي كند، مي توان به چنين ديدگاهي هم، انديشيد(چنانكه مثلا با افزايش نرخ بيمه شخص ثالث، تعداد افرادي كه قادر به پرداخت بيمه هزينه نيستند و درعوض برچسب «بيمه امام زمان» را بر بدنه خودروهاي خود نصب مي‌كنند نيز افزايش مي‌يابد!) اما با اين وجود نبايد با نگرشي ماترياليستي دچاراين اشتباه شد كه انگيزه رفتارهاي ديني مردم صرفا «اقتصادي» است بلكه بايد اين نظريه معتدل را پذيرفت كه وضعيت اقتصادي در بروز برخي رفتارهاي «به ‌ظاهر ديني» توده مردم، بي تاثير نيست .

در اينجا برمي‌گرديم سراغ همان مساله اول كه «خوشبيني» باشد. ربط اين مساله به بحث امروز در اينجاست كه وقوع بحران مالي اخير باعث شده است كه انديشمنداني در حوزه هاي روانشناسي‌، فلسفي و مانند آن با ارايه ديدگاه هاي خود بحران مالي Financial crisisكنوني را چيزي فراتر از يك بحث اقتصادي صرف، معرفي و ديدگاه هاي جالب توجهي را در مورد آن مطرح كنند و يكي از اين ديدگاه ها همين مساله «خوشبيني» و نيز «دين و باورمذهبي» است كه در نگاه اول چندان ارتباطي ميان آن با وضعيت اقتصادي كنوني مشاهده نمي شود.

«باربارا ارنریخ»Barbara Ehrenreich از نويسندگان نئو ليبرال امريكا و صاحب تالیفات متعددي است كه مشهورترين آن کتابی است با عنوان Nickel and Dimed: On(Not) Getting By in Americaدر ترجمه اين عنوان فكر مي‌كنم چند مساله را بايد درنظر داشت: نيكلNickel ماده اوليه سكه هاي بي ارزش پنج سنتي است و Dimed-كه دوستي مي‌گفت همان الماس است و- به نظر اشاره به سكه هاي ده سنتي دارد؛ نيز اشاره به چيزي با ارزش است و احتمالا كنار هم آوردن اين دو چيز متضاد را به فارسي مي‌توان همان معادل « کیمیا» و «خاك» گرفت (آنانكه خاك را به هنر كيميا كنند) پس با اندكي اغماض(اميدوارم اشتباه نكرده باشم) مي‌توان عنوان كتاب را اينطور ترجمه كرد كه :«کیمیا و خاك : تلاش نافرجام براي رسيدن به روياي آمريكايي».

باربارا ارنریخ:ريشه رواني اين بحران معلول دو چیز است؛«طمع » و «خوش بینی مفرط»

خانم ارنريخ، اخيرا طي مصاحبه اي گفته است:«ريشه رواني بحران مالي كنوني ريشه در دو خصلت آمريكايي دارد اول: طمع و دوم : خوشبيني…» و اضافه كرده است: «وقتي مي گويم طمع، يعني همان عادت ريشه دار سود بيشتر كه تنها در امور مالي خلاصه نمي شود زيرا آمريكايي ها تقريبا در همه چيز به شدت حريص و طماع شده اند، خواه پول و خواه قدرت و استيلا بر مناطق مختلف جهان و توسعه حوزه هاي نفوذ خود، دومين مشكل هم خوشبيني مفرط به آينده و محاسبات آماري و علمي بشري است».

او معتقد است؛ خوشبيني، به جزيي از شخصيت آمريكايي ها تبديل شده بود و بيشتر آنها به آينده و برنامه ريزي هاي مالي خود خوشبين بودند، اين خوشبيني در گذشته مبنايي‌ ديني داشت به نحويكه مردم واقعا معتقد بودند؛ «خدا با آمريكاست» و همين كه اقتصاد جهان اكنون وابسته به اقتصاد آمريكاست نشانگر اين مساله است كه خدا همواره همراه آنهاست اما نبايد از اين مساله هم غافل شد كه اكنون مبناي «انديشه مثبت انديش امريكايي» با اين باور اساسي گره خورده است كه:«انسان بايد عرق بريزد و تمام تلاش وي در طول زندگي مصروف برنامه‌ريزي براي افزايش ثروت و اميدواري به تحقق اين آرمان و دستيابي به روياي آمريكايي باشد» و در همين باور امريكايي است كه امتزاج«طمع» و «خوشبيني» را به بهترين وجه نشان مي دهد؛ غافل از اينكه خوش بيني زياد در مورد صحت محاسبات بشري و اينكه هرچيزي يك راه‌حلي ساده خواهد داشت؛ مي‌تواند طمع آنها را به نتايج تاسف باري گره بزند». حالا كه با ديدگاه يك نويسنده و جامعه شناس برجسته در مورد بحران اخير آمريكا آشنا مي‌شويم در اينجا بد نيست اشاره‌اي به دو مقوله «طمع»-كه من ترجيح مي دهم آن را «اصل سود» بنامم و نيز«خوش بيني»در فرهنگ آمريكايي بپردازم.

اصل سود يا منفعت در جامعه آمريكايي به شكل غير قابل انكاري متاثر از آموزه هاي جان کالوینJohn Calvin رفرميست فرانسوی است (متوفي در سال1564) كه پيش از كشف آمريكا مي زيسته است اما دامنه افكار او بر مناطق گسترده اي از اروپا و آمريكا تاثير گذاشته است. كالوين در واقع يك رفرميست مذهبي است كه براي زندگي انسان سه ركن اساسي را قايل است:« اول:ايمان به خدا، دوم: تلاش براي كسب رضايت خدا و سوم :تواضع و توبه». اما آنچه باعث تاثير كالوين در انديشه هاي اقتصادي اروپا و آمريكا شده است بيش از اين آموزه هاي ديني، نحوه نگرش او به «سرمايه و سود» است. 

يك تاجر يا سرمايه گذار، همواره بايد به دو «شرط اساسي » پايبند باشد و آن اين است كه اول آنكه خدا را از ياد نبرد و دوم اينكه «طمع» نداشته باشد

پيش از كالوين، انديشه كسب سود در قاموس فيلسوفاني همچون «سقراط» و نيز متفكران كلبي مسلك به شدت مذموم بود و انجيل نيز به عنوان يك متن قدسي، سودجويي و كسب ثروت را امري مذموم مي دانست اما كالوين به عنوان يك رفرميست؛ در نگرش مذهبي نويني كه ارايه داد هرچند كسب ثروت از طريق ارزش افزوده ،دلالي و يا ربا را مذموم و مطرود مي دانست ليكن تلاش انسان خدامحور، براي كسب ثروت را مورد ستايش و تاييد قرارداده و بهره مندي از فايده را حق مسلم افراد از كار و تجارت خود مي داند.

كالوين البته تاكيد دارد كه يك تاجر يا سرمايه گذار، همواره بايد به دو «شرط اساسي » پايبند باشد و آن اين است كه اول آنكه خدا را از ياد نبرد و دوم اينكه «طمع» نداشته باشد و تن به معامله و تجارتي بدهد كه توانايي پرداخت هزينه آن را دارد و يا آنكه تجارت و معامله اي را انجام دهد كه تكليف و هزينه اي غير قابل پرداخت را براي افراد ديگر ايجاد نكند. بنابراين شايد بي‌راه نباشد اگر بگوييم؛ بحران به وجود آمده كنوني -كه متاثر از عدم توانايي افراد در بازپرداخت بدهي خود به بانك‌ها و نيز عدم توجه بانك‌ها به توانايي بازپرداخت تسهيلات مشتريانشان بوده است- به خوبي نشان مي دهد كه چرا كالوين بر اين شرط اساسي تاكيد داشته است!

دومين موضوع مورد اشاره خانم«باربارا ارنريخ» در بروز بحران مالي؛ «خوش‌بيني مفرط» است. خوش بيني در فرهنگ شرقي، البته سابقه طولاني دارد چنانكه هندوها و بودايي ها از نهايت خير بشر سخن مي گويند و درميراث فكري هند؛ زندگي در چرخه «سامسارا»در نهايت ختم به «كارما» يا همان مرحله «خير وسكون و آرامش» مي شود و شايد همين باور است كه در پايان خوش تمام فيلم‌هاي هندي به بهترين وجه، نشان داده مي‌شود.

در اسلام؛ مومنان دعوت به نيك انديشي مي شوند و توصيه شده است كه اگر فعلي از مومني سر زد مصداق حديث «ضع امر اخيك علي احسنه»؛ تا هفتاد بار تفسيري مثبت بر آن فعل در نظر بگيريم و اگر بازهم ممكن نبود، بي هيچ سوء‌نظري به خدا پناه ببريم (همچنانكه ميراث عرفاني ما نيز آكنده ازاين گونه مفاهيم و مصداق بارزتر اين انديشه در تفكر فقهي نيز همان «اصل استصحاب» است و البته انديشه زرتشتي نيز با عنوان كردن مساله «پندار نيك» وجهي ديگر از اين آموزه را نشان مي دهد) اما آنچه در اين جا مقصود نظر خانم ارنريخ است، بيشتر به وضعيتي اشاره دارد كه در دوران مدرن به عنوان «تفكر مثبت انديشانه» Think positive مطرح شده است و تريبون هاي مختلفي به ترويج آن پرداخته اند زيرا تداوم روند سرمايه‌گذاري و اصول اقتصاد كاپيتاليستي در سايه بدبيني و توهم ممكن نيست و جامعه به درصد بالايي از خوش بيني و اعتماد براي پيشبرد اهداف «اقتصاد سرمايه داري» نياز داشته و دارد.

در تفكر و تمدن غربي تا مدتها وقتي صحبت از خوش‌بيني به ميان مي آمد اين مفهوم با مفاهيم ديني و متافيزيكي گره مي‌خورد اما شايد بتوان زیگموند فروید(متوفي 1939)روانشناس برجسته اتريشي را اولين كسي دانست كه به صراحت اعلام كرد:«خوش‌بيني بيش از آنكه يك واقعيت باشد يك وصف عقلي است و آنچه وجود دارد آن واقعيتي است كه عقل بايد بر اساس آن محاسبه و برنامه ريزي داشته باشد؛ بنابراين انديشيدن نه لزوما خوشبينانه و لزوما بدبينانه است بلكه بايد امري محاسبه گرانه ومعطوف به واقعيت باشد».

گروه موسيقيRadiohead: ماهي بزرگ، ماهي كوچك را مي‌بلعد،هيچ‌چيز اهميت ندارد، مي‌خواهم بخورم،آنقدر كه دوست دارم!

با آغاز قرن بيستم افكاربه شدت علمي و سكولار در مورد مثبت انديشي Think Positive اندكي تعديل شد ليكن مثبت انديشي اكنون به عنوان جز ضروري براي ادامه حيات در غرب تلقي مي شود .سياستمداران نيازمند مثبت انديشي افكار عمومي هستند، بانك ها نيازمند مثبت انديشي مشتريان خود و مشتريان تسهيلات بانكي نيز نيازمند خوش بيني و مثبت انديشي بانك ها نسبت به آنان در بازپرداخت بدهي هاي خود هستند. خوشبيني و مثبت انديشي در هنر امروز غرب نيز خود را به وضوح نشان داده است و برخلاف دهه‌هاي گذشته، اين موضوع دستمايه خلق آثار هنري فراواني شده است.يازده سال پيش گروه موسیقیAcoustic Alchemy ترانه ای با عنوان Think Positiveرا روانه بازار كرد كه با استقبال چشمگيري روبرو شد. در آغاز اين ترانه آمده است:

«من شجاع شده‌ام و تو مي‌گويي كه از اينجا خواهي گريخت

تو به فراگيري خيلي چيزها نياز داري

بايد واقع‌نگر باشي

بايد از قوانين پيروي كني».

سه سال پيش نيز فيلم مستندي با عنوان« راز » The Secretبر اساس كتابي با همين عنوان(منتشره در سال 1910)ساخته شد (این فیلم دست كم سه بار در سيما جمهوري اسلامي پخش شده و در ميدان انقلاب مقادير متنابهي از آن را مي توانيد خريداري كنيد) اين فيلم كه در آن با كارشناسان متعددي مصاحبه شده است در پي القاي اين عقيده است كه بر اساس تئوري مثبت‌انديشي؛ هر چيزي -حتي به صرف تفكر مثبت انديشانه در مورد آن- قابل دسترسي است و درواقع دنيا همانند بازار بزرگي است كه شما با انتخاب اجناس مورد علاقه خود صاحب آن مي شويد. هشت سال پيش نيز گروه موسيقي Radiohead ترانه اي با عنوان Optimistic (خوش بينانه)را وارد بازاركرد كه در بخشي از آن آمده است:

« مگس ها پيرامونم در پروازند

و عقابي بالاي سرم مي‌چرخد

ماهي بزرگ ،ماهي كوچك را مي‌بلعد

و هيچ‌چيز اهميت ندارد

مي‌خواهم بخورم

آنقدر كه دوست دارم».

دامنه توسعه فرهنگ خوشبينانه اي كه در رسانه هاي غرب به شدت ترويج مي شود اكنون به مرحله اي رسيده است كه بر اساس آن، هرچيزي در اين جهان و براي انسان امكان‌پذير است: اگر چاق‌ايد براحتي لاغر خواهيد شد؟ اگر زشت و بد تركيب ايد با چند عمل جراحي زيبا خواهيد شد؟ بزرگ گردن سينه ها، عمل جراحي بيني، تغيير جنسيت، توليد نوزاد خارج از رحم، همسان سازي(كلونايد)، همه و همه جزو غير‌ممكن هايي بوده اند كه فرهنگ خوشبينانه اكنون آن را در حلقه امور امكانپذير قرار داده است و هزاران جلد كتاب و كلاس مثبت انديشي تبديل به صنعتي پول‌ساز در جهان و بخش عمده اي از مباحث روانشناختي شده است تا جايي كه در سال 1998 مارتين سيلگمنMartin Seligman« رييس جمعيت روانشناسان آمريكا» به صراحت گفت:«امروز ديگر روانشناسي، علم امراض و اختلال ها نيست بلكه از حالت سلبي به حالتي ايجابي تبديل شده و روشي علمي براي خوشبختي و سعادت محسوب مي شود». اين سخن به ظاهر ساده سيلگمن در واقع خلاف آن سخن« سقراط» است كه مي گويد :«سعادت آموزش و پرورش است» و« افلاطون» در تكميل آن «سعادت» را «درك عميق معناي حيات» دانست و گفت:«سعادت؛ زندگي با فضيلت است» اينك اما در علم مثبت انديشانه اي كه در قامت روانشناسي پا به عرصه وجود گذاشته است، اين سعادت جز اميدواري به سود بيشتر و آينده تضمين شده تر، معناي ديگري ندارد اما آنچه در جريان بحران مالي يكسال و نيم گذشته در«وال استريت» و ديگر مناطق جهان روي داده است؛ زمزمه هاي جديدي از معناي سعادت را بيان و در درستي تعاريف پيشين از سعادت و تاكيد بر مثبت انديشي صرف، اندكي ترديد مي كند.

بنابر آنچه در بسياري از تحليل ها و نظرات جامعه شناسي يا فلسفي پس از بحران اخير مشاهده مي شود؛ تفكر مثبت انديشانه و مبتني بر محاسبات علمي؛ همچنان بر ذهن و رفتارمردم حكمفرماست با اين تفاوت كه جامعه امروز غرب با خود مي انديشد كه مثبت انديشي نمي تواند صرف نظر از برخي آموزه هاي متافيزيكي و ديني صرفا به برنامه‌ريزي‌هاي آماري و علمي تكيه كند و همچنانكه احاله دادن تمامي امور حتي امور اقتصادي به امور متافيزيكي و آسماني؛ منشاء بحران هاي اقتصادي در برخي كشورهاي توسعه نيافته تلقي مي شود؛ احاله مطلق امور به برنامه هاي مدون و علمي- اقتصادي نيز نمي تواند واجد نتايج مثبت انديشانه و خوشايند باشد.

دوستم چند روز پيش مرا ديد و با حالتي مضطرب از من پرسيد: جيم! حالا چكار كنم؟ گفتم : هرشب موقع خواب خدا را بياد بياور و به خودت بگو :قطعا خدا بندگانش را دوست دارد و به ياري آنها خواهد شتافت و بعد چشمهايت را برهم بگذار و بخواب» .

ريك هاملين Rick Hamlin سردبير مجله Guideposts Magazin مقاله اي درمورد بحران مالي اخير آمريكا مي نويسد:«دوستي دارم كه در وال استريت كار مي كند،او مثل من در حدود 50 سال سن دارد و 20سال در يك بانك سرمايه گذاري كار مي كرده است اما اكنون پس از اين همه سال در آستانه ورشكستگي و فقر است و منتظر كمك هاي دولت به بانك هاست …دوست من يك سرمايه گذار آنچناني نبود بلكه كارمندي عادي بود كه ماموريت هاي بسياري مي‌رفت و به جز چند مورد حضور در مسابقات فوتبال تيم مدرسه پسرش و اجراي رقص باله دختر كوچك اش در بيشتر اوقات از خانواده‌اش دور بود… دوست من اكنون دچار دو دردسر بزرگ شده است:اول؛ بيكاري و دوم؛ اينكه به دليل سقوط سهام تقريبا تمام سرمايه اش را از دست داده است .او چند روز پيش مرا ديد و با حالتي مضطرب از من پرسيد: جيم! حالا چكار كنم؟ گفتم : هرشب موقع خواب خدا را بياد بياور و به خودت بگو :قطعا خدا بندگانش را دوست دارد و به ياري آنها خواهد شتافت و بعد چشمهايت را برهم بگذار و بخواب» .

چند هفته بعد از علني شدن بحران مالي نيز«كريستين كرني» خبرنگار رويترز در نيويورك گزارش جالبي از تنها كليساي منطقه تجاري وال استريت تهيه كرد. در اين گزارش«اسقف مارك جونز» با ابراز شگفتي از افزايش مراجعين به كليسا مي گفت:«امروز با مشاهده مردمي كه به كليسا مي آيند به خوبی احساس مي كنيد كه مردم به خودشان مي‌گويند: اين بحران به ما نشان داد كه بايد بيشتر از قبل به خدا بيانديشيم و او بيش از سرمايه هاي از دست رفته مان مستحق توجه و ستايش است». گزارشگر رويترز در ادامه گزارش خودبا تعجب از تجار و سرمايه گذاران بزرگي سخن مي گفت كه هر روز به اين كليساي-پيشتر خلوت و اكنون شلوغ -مي آيند و گريه كنان سر به زمين مي گذارند وبا صداي حزين مناجات مي كنند. مناجاتي كه شايد بازهم ذهن ها را متوجه «جان كالوين» كند كه همواره بر آن سرمايه گذاري آزادي تكيه مي كرد كه مسايل اخلاقي و از همه مهم تر «خدا» را تحت الشعاع خود قرار ندهد.